Cắt giảm thủ tục hành chính: Khơi thông điểm nghẽn tăng trưởng

Điểm đáng chú ý trong các định hướng lớn gần đây của Đảng là cải cách thủ tục hành chính không còn được nhìn như một nhiệm vụ hành chính đơn thuần, mà được đặt trong tổng thể yêu cầu xây dựng thể chế, kiến tạo phát triển. Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV nhấn mạnh quan điểm: “Đẩy mạnh xây dựng đồng bộ thể chế kiến tạo và phát triển bền vững, tháo gỡ kịp thời, dứt điểm các điểm nghẽn; huy động, khơi thông và giải phóng nhanh mọi nguồn lực; phát triển lực lượng sản xuất mới. Phân cấp, phân quyền tối đa, thực chất gắn với cải cách thủ tục hành chính, bảo đảm nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường giám sát, kiểm tra, đôn đốc; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”.

Đây thực chất là một sự thay đổi lớn về tư duy phát triển. Nếu trước đây, thủ tục hành chính thường được nhìn dưới góc độ quản lý nhà nước, thì nay cải cách thủ tục hành chính được nhìn dưới góc độ giải phóng nguồn lực xã hội. Mỗi thủ tục chậm được cắt giảm không đơn thuần giúp doanh nghiệp tiết kiệm vài ngày hay vài khoản chi phí, mà còn giúp dòng vốn được lưu chuyển nhanh hơn, dự án được triển khai sớm hơn, cơ hội kinh doanh không bị bỏ lỡ và năng lực cạnh tranh quốc gia được cải thiện, thúc đẩy hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Tinh thần ấy cũng đã được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh tại phiên khai mạc Đại hội XIV của Đảng khi khẳng định: “Thể chế là ‘điểm nghẽn của điểm nghẽn’ nhưng cũng là ‘đột phá của đột phá’”. Đây là nhận diện rất sâu sắc về thực trạng phát triển hiện nay. Bởi nhiều năm qua, không ít doanh nghiệp phản ánh rằng khó khăn lớn nhất không hẳn nằm ở thị trường, vốn hay công nghệ, mà nằm ở thủ tục kéo dài, quy định chồng chéo, cơ chế xin – cho và tâm lý sợ trách nhiệm trong thực thi công vụ. Có những dự án mất hàng năm chỉ để hoàn tất thủ tục; có những doanh nghiệp phải đi lại qua nhiều cơ quan cho cùng một nội dung; có những lĩnh vực bị ‘giam’ trong quá nhiều giấy phép con”.

Chính vì vậy, yêu cầu “kiên quyết xoá bỏ cơ chế “xin – cho”, giảm tối đa thủ tục hành chính; đẩy mạnh số hoá toàn diện, toàn trình, liên thông dữ liệu. Lấy thời gian, chi phí của người dân và doanh nghiệp làm thước đo chất lượng cải cách; bảo đảm môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh” mà Tổng Bí thư đặt ra khi trình bày Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng mang ý nghĩa không chỉ cải cách hành chính, mà còn là đổi mới mô hình quản trị quốc gia. Quan điểm “lấy thời gian, chi phí của người dân và doanh nghiệp làm thước đo chất lượng cải cách”, thông điệp được đưa ra rất rõ: cải cách không được đánh giá bằng số lượng văn bản ban hành hay số cuộc họp tổ chức, mà phải được đo bằng cảm nhận thực tế của người dân và doanh nghiệp khi tiếp xúc với bộ máy công quyền.

Tổng Bí thư yêu cầu: Song song với cải cách, phải xây dựng kỷ luật pháp quyền và kỷ luật thực thi. Kiên quyết khắc phục bằng được tình trạng: “Luật thì đúng mà làm thì khó”, “trên nghị trường thì thông, dưới cơ sở thì vướng”, “trên nóng, dưới lạnh”, “nói nhiều, làm ít”, “quyết sách đúng nhưng thực thi chậm”, gây lãng phí nguồn lực, làm giảm niềm tin của Nhân dân. Đồng thời, thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực để quyền lực luôn trong khuôn khổ pháp luật, đạo đức, văn hoá, truyền thống dân tộc và niềm tin của Nhân dân.

Thực tế, trong nhiều trường hợp, chính sách không thiếu, nghị quyết không thiếu, nhưng việc triển khai lại bị ách tắc ở khâu thực thi do tư duy quản lý cũ, tâm lý né tránh trách nhiệm hoặc sự chồng chéo trong quy trình phối hợp. Những “điểm nghẽn mềm” ấy âm thầm làm tăng chi phí cho doanh nghiệp, kéo dài thời gian xử lý công việc và làm giảm niềm tin xã hội.

Bởi vậy, cải cách thủ tục hành chính ở giai đoạn hiện nay không còn là câu chuyện cắt giảm vài biểu mẫu hay số hóa vài thủ tục riêng lẻ. Đó là yêu cầu thay đổi cách vận hành của nền hành chính, xây dựng một bộ máy thực sự phục vụ phát triển, phục vụ người dân và doanh nghiệp, hướng tới hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Tăng tốc cải cách hành chính

Về các nhiệm vụ, giải pháp, Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV nêu rõ: “Khẩn trương tháo gỡ căn bản các rào cản, điểm nghẽn về thể chế, cơ chế, chính sách. Tập trung rà soát, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến phát triển nền kinh tế số, đầu tư kinh doanh, đặc biệt trong lĩnh vực đất đai, quy hoạch, thương mại, khoáng sản, xây dựng… góp phần tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy sản xuất kinh doanh. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính; chuẩn hoá, số hoá toàn bộ quy trình giải quyết thủ tục trên môi trường số, liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan; rút ngắn tối đa thời gian, chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Phấn đấu môi trường đầu tư của Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN và nhóm 30 quốc gia hàng đầu thế giới vào năm 2028”.

Từ các định hướng của Đảng, Chính phủ thời gian qua cho thấy quyết tâm chuyển rất nhanh từ nhận thức sang hành động. Cụ thể, tại phiên họp Chính phủ ngày 13/4/2026, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương với tinh thần “quyết liệt, khẩn trương” phải xây dựng phương án thực hiện theo hướng cấp bộ chỉ còn không quá 30 thủ tục hành chính, còn lại phân cấp cho địa phương; cắt giảm 50% thời gian thực hiện và 50% chi phí tuân thủ so với năm 2024; phấn đấu cắt giảm tối thiểu 30% ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và cắt giảm 100% điều kiện kinh doanh không cần thiết. Đặc biệt, yêu cầu cơ bản phải hoàn thành ngay trong tháng 4/2026 cho thấy tinh thần điều hành không chần chừ, không kéo dài tiến độ cải cách.

Theo báo cáo của Bộ Tư pháp, đến ngày 29/4/2026, Chính phủ đã ban hành đồng loạt 8 Nghị quyết về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Bộ Tư pháp gọi đây là một “chiến dịch 15 ngày đêm thần tốc” trong xây dựng phương án và tham mưu ban hành văn bản quy phạm pháp luật phục vụ cải cách theo tinh thần Nghị quyết 18 của Trung ương.

Những con số được công bố cho thấy quy mô cải cách rất lớn. Cấp Trung ương chỉ còn thực hiện 1.570 thủ tục hành chính, chiếm 32,1%, vượt chỉ tiêu mà Nghị quyết 18 giao. Các bộ, ngành đề xuất cắt giảm 60/198 ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, đạt 30,3%. Theo 8 Nghị quyết đã ban hành, có 1.732 điều kiện kinh doanh không cần thiết được cắt giảm; 680 thủ tục hành chính được bãi bỏ; 521 thủ tục được đơn giản hóa; tổng thời gian giải quyết thủ tục được cắt giảm lên tới 51.419/97.020 ngày, đạt 52,9%; đồng thời tiếp tục đề xuất giảm hơn 23.000 tỷ đồng chi phí thủ tục hành chính mỗi năm.

Nhưng điều quan trọng hơn cả không nằm ở những con số, mà nằm ở logic cải cách phía sau các con số ấy. Lần đầu tiên, việc chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” được đặt thành nguyên tắc xuyên suốt trong cải cách thủ tục hành chính. Trong nhiều năm, bộ máy quản lý vận hành chủ yếu theo tư duy kiểm soát trước: doanh nghiệp muốn hoạt động phải xin phép, muốn triển khai phải chờ phê duyệt, muốn mở rộng phải qua nhiều tầng xác nhận. Cách tiếp cận ấy giúp giảm rủi ro cho cơ quan quản lý, nhưng lại tạo ra chi phí rất lớn cho xã hội.

Với đợt cải cách lần này, Nhà nước chuyển dần sang mô hình thiết lập tiêu chuẩn, quy chuẩn và tăng cường hậu kiểm. Khi doanh nghiệp đáp ứng điều kiện theo quy định, họ được quyền triển khai hoạt động đầu tư, kinh doanh; cơ quan quản lý nhà nước giám sát, kiểm tra trong quá trình vận hành và xử lý nghiêm các vi phạm. Đây là thay đổi rất lớn về triết lý quản lý, Nhà nước không còn đứng ở vị trí “giữ cửa”, mà chuyển sang vai trò kiến tạo môi trường phát triển.

Nhiều thủ tục được chuyển về địa phương, giảm đáng kể tỷ lệ thủ tục do cấp Trung ương trực tiếp giải quyết. Điều này phản ánh lựa chọn “Trung ương kiến tạo – địa phương hành động”, thay vì mô hình tập trung quá nhiều tầng nấc như trước đây.

Riêng với Bộ Công Thương, Nghị quyết 19/2026/NQ-CP thực hiện cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong 10 lĩnh vực như hóa chất, điện lực, xăng dầu, thương mại điện tử, xuất nhập khẩu, xúc tiến thương mại… Trong lĩnh vực xăng dầu, nhiều thủ tục cấp lại, sửa đổi giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh được bãi bỏ hoặc đơn giản hóa; đồng thời cắt giảm nhiều điều kiện kinh doanh đối với thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối và đại lý bán lẻ xăng dầu.

Cải cách phải thực chất

Cải cách thủ tục hành chính luôn đối diện một nguy cơ rất lớn: cải cách trên giấy nhanh hơn cải cách trong thực tế. Nếu chỉ bỏ giấy phép này nhưng lại phát sinh biểu mẫu khác; nếu chỉ chuyển thủ tục từ bộ về địa phương nhưng địa phương lại thêm tầng xin ý kiến; nếu cổng dịch vụ công đã số hóa nhưng người dân vẫn phải mang hồ sơ giấy đi đối chiếu; nếu cán bộ vẫn giữ tâm lý “an toàn là không ký”, thì cải cách sẽ khó tạo chuyển biến thực chất.

Vì vậy, vấn đề “không để mọc thêm thủ tục mới” được Chính phủ đặt ra rất rõ. Bộ Tư pháp nhấn mạnh việc cắt giảm phải gắn với giải pháp thay thế khả thi, bảo đảm không chỉ giảm trên số liệu. Đồng thời, phải tăng cường chuyển đổi số, xây dựng hệ thống thông tin kiểm soát thủ tục hành chính và áp dụng cơ chế hậu kiểm đi kèm chế tài mạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi hậu kiểm chỉ hiệu quả khi Nhà nước có dữ liệu đầy đủ, công cụ giám sát hiện đại và chế tài đủ nghiêm. Nếu không, giảm tiền kiểm rất dễ dẫn tới buông lỏng quản lý; còn phân quyền nếu thiếu cơ chế giám sát sẽ có nguy cơ phát sinh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp.

Chính phủ cũng tiếp tục yêu cầu rà soát các lĩnh vực được xem là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” như đánh giá tác động môi trường, cấp phép xây dựng, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và phòng cháy chữa cháy. Đây đều là các lĩnh vực tác động trực tiếp tới tiến độ đầu tư, sản xuất, kinh doanh và tâm lý của doanh nghiệp.

Hà Trang

Nguồn: congthuong.vn