Đơn giản hóa thủ tục môi trường phải tạo đột phá thực chất

Phát biểu tại Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu sáng 5/6 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”, TS Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đánh giá cao Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã rất khẩn trương, nghiêm túc và bài bản trong quá trình soạn thảo Dự án Luật Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, bảo đảm chất lượng và tiến độ.

Với tinh thần Quốc hội đồng hành, chia sẻ trách nhiệm cùng Chính phủ, doanh nghiệp và cử tri, nhân dân, đại diện Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã đề xuất một số định hướng cho cơ quan soạn thảo Luật.

Thể chế hóa quan điểm chỉ đạo của Đảng

Theo TS Tạ Đình Thi, bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn, là trung tâm của phát triển bền vững, được xác định rõ tại Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo ra những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, sau gần 5 năm thực hiện, thực tiễn đã bộc lộ những hạn chế, bất cập, không theo kịp với thực tế cuộc sống.

Năm 2025 vừa qua, Quốc hội đã tiến hành cuộc giám sát tối cao về việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành. Qua cuộc giám sát này, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết định hướng các yêu cầu về nội dung sửa đổi, đặc biệt là chỉ ra những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường hiện nay.

Trong bối cảnh đất nước cần đạt mục tiêu tăng trưởng “hai con số”, bước vào kỷ nguyên vươn mình. Chúng ta phải xác định thể chế chính là lợi thế, là điểm mạnh, chứ không phải là lực cản cho quá trình phát triển. TS Tạ Đình Thi đặc biệt lưu ý vấn đề thể chế hóa quan điểm chủ trương đường lối của Đảng trong các dự luật nói chung và đặc biệt là Luật Bảo vệ Môi trường. Đây là lĩnh vực liên quan rất lớn đến nhiều ngành nghề, lĩnh vực khác nhau, tác động tới tất cả các địa phương và đến từng người dân. Do đó, việc rà soát, đánh giá để thể chế hóa đầy đủ, toàn diện các quan điểm chỉ đạo của Đảng rất quan trọng.

Trước mắt khi tổng kết Nghị quyết số 24-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, Trung ương sẽ có những chủ trương mới. Đặc biệt, nhân dịp Ngày Môi trường thế giới và Tháng hành động vì môi trường, đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có một bài viết rất quan trọng với nhiều tư tưởng, tư duy định hướng chiến lược mang tầm nhìn mới. TS Tạ Đình Thi đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần đặc biệt quan tâm nghiên cứu, cập nhật trong dự Luật thể hiện tầm nhìn của Đảng.

Cắt giảm thủ tục nhưng không buông lỏng quản lý

TS Tạ Đình Thi nhấn mạnh định hướng đổi mới triệt để tư duy từ “cấm đoán” sang “kiến tạo”, từ tiền kiểm sang hậu kiểm và quản lý rủi ro.

Trong Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”. Luật chỉ quy định những vấn đề khung, nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp và địa phương, chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang cơ chế hậu kiểm dựa trên các tiêu chuẩn, quy chuẩn và sự giám sát của cộng đồng, người dân, các cơ quan dân cử, nhất là trong việc cấp phép.

“Tôi nhận thấy, Dự thảo Luật cũng đã đề xuất cắt giảm mạnh đối tượng phải thẩm định Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và cấp Giấy phép môi trường, chuyển nhiều hoạt động sang hình thức đăng ký môi trường. Đây là hướng đi đúng, nhưng từ góc độ lập pháp, chúng tôi cho rằng cần tiếp tục rà soát kỹ lưỡng, tránh chuyện cắt giảm sau đó lại phát sinh những vấn đề không kịp xử lý”, TS Tạ Đình Thi bày tỏ.

Mặt khác, TS Tạ Đình Thi cho rằng việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính phải là đột phá mang tính thực chất.

Theo dự thảo Tờ trình của Chính phủ, đề ra mục tiêu cắt giảm trên 90% thủ tục về ĐTM và Giấy phép môi trường. Dự thảo Luật đã đưa ra phương án chỉ tập trung thẩm định ĐTM cho các dự án có nguy cơ tác động xấu đến yếu tố nhạy cảm hoặc các dự án khai thác khoáng sản, còn lại, để doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm.

Bên cạnh đó, việc đề xuất bãi bỏ thủ tục cấp lại giấy phép môi trường và thủ tục vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải là rất đúng hướng. Đây không chỉ là tiết kiệm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn giải phóng một nguồn lực lớn cho xã hội.

Tuy nhiên, chúng ta cần rà soát kỹ các quy định của chính sách này để thể chế hóa đúng các quan điểm, chủ trương của Đảng về “phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường là trung tâm”. Môi trường là một ngành kinh tế, các quy định pháp luật của ngành cũng nên tham khảo các ngành khác để đổi mới cách quản lý. Mục tiêu vừa cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng không buông lỏng quản lý.

Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, gắn với trách nhiệm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Chúng ta đang thay đổi phương châm: chỉ những việc thật sự cần thiết, mang tính liên tỉnh, liên vùng hoặc đặc thù quốc gia mới để Trung ương thực hiện. Qua đó, trao thẩm quyền thẩm định, cấp phép chủ yếu cho địa phương, đặc biệt là UBND cấp tỉnh. Tuy vậy, các quy định về thẩm quyền phải gắn với trách nhiệm, đặc biệt là trách nhiệm người đứng đầu địa phương trong công tác bảo vệ môi trường, đúng tinh thần là “chịu trách nhiệm về ô nhiễm xảy ra trên địa bàn”.

Xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, lợi ích nhóm

Khẳng định quan điểm luật phải đi trước, mở đường cho chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn, TS Tạ Đình Thi cho rằng: Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã đặt ra những vấn đề mới. Dự thảo Luật lần này cần có đủ cơ sở pháp lý để thúc đẩy các mô hình sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn. Việc coi chất thải là tài nguyên, sử dụng nền tảng số để quản lý chất thải, thúc đẩy thị trường carbon… là những hướng đi đúng.

Dự thảo Luật đã đề xuất bổ sung các quy định về hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải, sàn giao dịch carbon trong nước. Nhà nước không thể ôm đồm, mà phải tạo ra sân chơi để thị trường, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia vào sự nghiệp giảm phát thải. Tuy vậy, chúng ta cần nghiên cứu thận trọng, đánh giá tác động kỹ lưỡng những vấn đề này để tránh rơi vào các bẫy phụ thuộc tài chính, công nghệ vào bên ngoài, bảo đảm an ninh kinh tế và an ninh môi trường.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cũng nhấn mạnh về chất lượng của Luật. Một đạo luật tốt, khả thi và đi vào cuộc sống cần có các quy định phải rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu, dễ thực hiện, ổn định. Không thể để xảy ra tình trạng “phép vua thua lệ làng” hay mỗi địa phương hiểu một kiểu. Một khi Luật được ban hành, phải bảo đảm tính thượng tôn, và phải có chế tài xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là các hành vi tham nhũng, lợi ích nhóm trong lĩnh vực môi trường, bảo đảm tuân thủ đầy đủ các quy định của Đảng và Nhà nước trong xây dựng pháp luật.

Ủy ban sẽ phối hợp chặt chẽ với cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan liên quan, lắng nghe ý kiến của cử tri, chuyên gia, doanh nghiệp để thẩm tra và phối hợp hoàn thiện Dự thảo Luật một cách tốt nhất, trình Quốc hội xem xét, thông qua, dự kiến tại Kỳ họp thứ hai sắp tới của Quốc hội khóa XVI.

“Một bộ luật đổi mới, cởi mở, kiến tạo sẽ là động lực mạnh mẽ để chúng ta bảo vệ môi trường bền vững, hướng tới mục tiêu Net Zero năm 2050, đồng thời khơi thông mọi nguồn lực, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, vì một Việt Nam thịnh vượng”, TS Tạ Đình Thi khẳng định.