Xây dựng dữ liệu truy xuất nguồn gốc để chống hàng giả

Một căn hộ chung cư có thể trở thành kho chứa. Người bán không cần gặp khách, chỉ livestream, nhận tiền qua tài khoản ngân hàng không chính chủ rồi thuê shipper công nghệ giao hàng. Thậm chí, hình ảnh bác sĩ, chuyên gia hay người nổi tiếng còn bị cắt ghép bằng AI để quảng cáo sai sự thật cho thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh.

Những thay đổi này được đưa ra tại hội nghị toàn quốc sơ kết công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả 6 tháng đầu năm và phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2026. Theo Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc, cuộc chiến chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả không còn là nhiệm vụ theo từng đợt cao điểm mà là công việc thường xuyên, liên tục của cả hệ thống chính trị.

Từ đường biên đến không gian số

Báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 cho thấy, 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng phát hiện, xử lý gần 68.000 vụ vi phạm, tăng hơn 36% so với cùng kỳ; số thu nộp ngân sách gần 9.650 tỷ đồng, tăng gần 50%; hơn 1.600 vụ án đã được khởi tố. Những con số này phản ánh thực tế, rằng quy mô vi phạm vẫn tiếp tục mở rộng.

Tại các tuyến biên giới, đối tượng vẫn lợi dụng đường mòn, lối mở, cư dân biên giới, hoạt động quá cảnh hay phân luồng hải quan để đưa hàng lậu vào nội địa. Trên đường biển, thủ đoạn khai sai xuất xứ, khai thấp giá trị, trộn hàng giả trong container hợp pháp tiếp tục diễn ra. Đường hàng không xuất hiện các phương thức cất giấu mới như nung chảy vàng thành linh kiện cơ khí hoặc chia nhỏ hàng hóa thành nhiều kiện.

Phương thức nổi lên là chia nhỏ hàng hóa, tập kết tại các kho giáp biên rồi vận chuyển sâu vào nội địa theo nhiều chặng nhằm cắt đứt quá trình theo dõi của lực lượng chức năng; lợi dụng quá cảnh hàng hóa để vận chuyển hàng hóa xâm phạm sở hữu trí tuệ từ nước ngoài vào Việt Nam để đi nước thứ ba với nhiều chủng loại mặt hàng.

Trên tuyến đường biển, các đối tượng lợi dụng hoạt động tạm nhập tái xuất; hàng quá cảnh, chính sách phân luồng hải quan để thực hiện hành vi buôn lậu và gian lận thương mại. Thủ đoạn phổ biến là khai sai tên hàng, mã hàng, xuất xứ; khai báo trị giá thấp nhằm trốn thuế; trộn lẫn hàng giả, hàng cấm trong container hàng hóa hợp pháp; lợi dụng tỷ lệ phân luồng kiểm tra thấp để đưa hàng lậu qua cảng biển.

Trên tuyến hàng không, các đối tượng lợi dụng hành lý ký gửi, hành lý xách tay, chuyển phát nhanh quốc tế, hàng quà biếu, quà tặng để buôn lậu, vận chuyển trái phép vàng, ngoại tệ, hàng hiệu giả mạo, linh kiện điện tử, ma túy và hàng cấm. Thủ đoạn mới là gia cố hai đáy vali, cất giấu trong thiết bị điện tử, nung chảy vàng rồi đúc thành linh kiện điện tử, cơ khí, chia nhỏ hàng hóa thành nhiều kiện hàng nhỏ nhằm tránh bị phát hiện.

Tuy nhiên, lĩnh vực được đánh giá phức tạp nhất hiện nay lại là thương mại điện tử. Các đối tượng không còn phụ thuộc vào cửa hàng truyền thống mà chuyển hoàn toàn sang bán hàng trên mạng xã hội, nền tảng livestream và sàn thương mại điện tử với quy mô lớn. Việc sử dụng AI để tạo nội dung quảng cáo giả, tài khoản ngân hàng không chính chủ, ví điện tử và hệ thống giao hàng trung gian khiến việc truy vết dòng tiền cũng như xác định chủ thể vi phạm trở nên khó khăn hơn trước.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo 389, đây sẽ tiếp tục là xu hướng nổi lên trong thời gian tới, cùng với các hành vi làm giả thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sữa, phân bón, thực phẩm và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Trước thực trạng này, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Bộ Công an đã chỉ đạo công an các địa phương đấu tranh, xử lý nhiều vụ án liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng giả, hàng nhái. Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các bộ, ngành và đặc biệt là các địa phương cũng đã triển khai quyết liệt, thực hiện tốt chỉ đạo của Trung ương. Qua đó khẳng định quyết tâm chính trị của Đảng, Chính phủ trong đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Kiểm soát cả chuỗi thay vì chỉ bắt từng vụ

Điểm đáng chú ý, theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực, không nằm ở yêu cầu tăng cường kiểm tra, mà ở việc thay đổi cách quản lý. Thay vì tập trung xử lý từng vụ việc riêng lẻ, các giải pháp được đặt ra hướng tới kiểm soát toàn bộ chuỗi lưu thông hàng hóa.

Các bộ, ngành được yêu cầu đẩy nhanh xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc, kết nối và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý; đồng thời nghiên cứu cơ chế xác thực người bán trên sàn thương mại điện tử và nền tảng livestream, lưu trữ dữ liệu giao dịch, kho hàng và đơn hàng để phục vụ điều tra khi cần thiết.

Cùng với đó, là kiểm soát các dòng tiền thông qua tài khoản ngân hàng và ví điện tử nhằm phát hiện sớm các giao dịch bất thường liên quan đến buôn lậu, hàng giả và trốn thuế.

Một thay đổi đáng chú ý khác là Chính phủ sẽ ban hành nghị định về quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm theo hướng giao một cơ quan đầu mối quản lý xuyên suốt từ sản xuất, chế biến đến tiêu dùng. Cách tiếp cận này được kỳ vọng khắc phục tình trạng quản lý phân tán, chồng chéo đối với các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh, chủ trương, cơ chế và chính sách cơ bản đã được ban hành khá đầy đủ, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào khâu tổ chức thực hiện ở cơ sở.

Ông cho rằng nhận thức và trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu địa phương, lực lượng thực thi còn chưa đáp ứng yêu cầu. Công tác kiểm tra, hậu kiểm ở nhiều nơi chưa thường xuyên, thậm chí còn xảy ra tình trạng tiếp tay, bao che cho vi phạm.

Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện pháp luật và ứng dụng công nghệ, Chính phủ yêu cầu nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các trường hợp bảo kê, tiếp tay. Đồng thời, huy động sự tham gia của người dân trong phát hiện, tố giác các hành vi buôn lậu, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Khi các hành vi vi phạm liên tục thay đổi phương thức hoạt động, đặc biệt trên môi trường số, công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cũng phải chuyển từ các chiến dịch ngắn hạn sang cơ chế giám sát thường xuyên, liên tục nhằm bảo vệ người tiêu dùng, doanh nghiệp và môi trường kinh doanh lành mạnh.