Quy mô xuất khẩu ngày càng lớn nhưng phần giá trị Việt Nam giữ lại trong chuỗi cung ứng toàn cầu chưa tương xứng. Để thay đổi vị trí, doanh nghiệp không chỉ cần sản xuất tốt hơn mà phải làm chủ công nghệ, đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu trên nền tảng niềm tin.
Không chỉ làm ra sản phẩm, phải làm chủ giá trị
Với 374,84 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu trong 8 tháng năm 2026, tăng 22,4% so với cùng kỳ năm trước, Việt Nam tiếp tục mở rộng vị thế trong thương mại toàn cầu. Riêng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 101,06 tỷ USD, tăng 51,1%; điện thoại và linh kiện đạt 45,59 tỷ USD. Tuy nhiên, khu vực FDI vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu, đặt ra yêu cầu nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các khâu có giá trị cao.
TS Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, khu vực FDI đóng góp 290,9 tỷ USD, tương đương 71,7% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2024. Quy mô sản xuất công nghệ cao tăng mạnh, nhưng hoạt động vẫn chủ yếu tập trung ở khâu lắp ráp; năng lực thiết kế và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế.
Đây chính là khoảng cách giữa giá trị hàng hóa đi qua biên giới và giá trị nền kinh tế thực sự giữ lại. Khi doanh nghiệp chủ yếu đảm nhận sản xuất, lắp ráp, trong khi thiết kế, bằng sáng chế, thương hiệu, marketing và phân phối thuộc về chủ thể khác, phần giá trị gia tăng cao cũng khó ở lại trong nước.
Mô hình “đường cong nụ cười” của chuỗi giá trị toàn cầu cho thấy giá trị thường tập trung ở hai đầu: Nghiên cứu, thiết kế, công nghệ, sở hữu trí tuệ và ở phía thị trường với marketing, thương hiệu, dịch vụ sau bán hàng. Trong khi đó, sản xuất, lắp ráp thường nằm ở vùng giá trị thấp hơn.
Thực tế ngành điện tử là một minh chứng. Apple từng nắm khoảng 58% giá bán lẻ iPhone dưới dạng lợi nhuận gộp, trong khi chi phí lao động lắp ráp tại Trung Quốc chỉ khoảng 1,8% giá bán lẻ. Khoảng cách này cho thấy vai trò của tài sản vô hình, công nghệ, thiết kế và thương hiệu trong việc quyết định giá trị sản phẩm.
Chuỗi giá trị cà phê cũng cho thấy xu hướng tương tự. Theo TS Trần Lê Hồng dẫn từ Báo cáo Sở hữu trí tuệ thế giới, hơn 90% sáng chế liên quan đến cà phê tập trung ở khâu chế biến và phân phối.
Vì vậy, bài toán của doanh nghiệp Việt không chỉ là “làm ra sản phẩm” mà phải tiến tới “làm chủ những yếu tố quyết định giá trị sản phẩm”.
Theo bà Hà Kiều Oanh, Phó Trưởng phòng Phát triển năng lực xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), trong bối cảnh hội nhập, niềm tin và năng lực cung ứng ngày càng quan trọng hơn độ nhận diện đơn thuần. Thương hiệu chỉ thực sự trở thành nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh khi được xây dựng trên năng lực thực chất và chuyển hóa thành niềm tin của thị trường.
TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh cho rằng, thương hiệu giúp giảm chi phí giao dịch và thời gian bởi khách hàng không phải dành quá nhiều nguồn lực để kiểm chứng chất lượng, uy tín hay khả năng cung ứng. Khi tạo được niềm tin, doanh nghiệp có thêm cơ hội thu hút vốn, công nghệ, nhân lực và mở rộng thị trường.
Công nghệ, đổi mới sáng tạo tạo nền tảng cho thương hiệu
Nếu thương hiệu là phần giá trị thị trường nhìn thấy thì công nghệ và đổi mới sáng tạo là nền tảng tạo ra giá trị đó. TS Trần Lê Hồng phân tích, đổi mới sáng tạo tạo ra năng lực công nghệ; năng lực công nghệ tạo ra chất lượng ổn định và khác biệt; khi được bảo hộ và truyền đạt tới thị trường, những khác biệt đó trở thành giá trị thương hiệu. Thương hiệu mạnh lại tạo ra biên lợi nhuận tốt hơn, giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư trở lại cho nghiên cứu và phát triển.
PGS.TS Nguyễn Quốc Thịnh, Trường Đại học Thương mại cho rằng, doanh nghiệp cần chú trọng ba trụ cột gồm danh tiếng, uy tín và niềm tin; đổi mới sáng tạo; cùng văn hóa doanh nghiệp.
Đáng chú ý, đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công nghệ đắt đỏ. Đổi mới có thể đến từ quy trình, tổ chức, quản trị, ứng dụng công nghệ số và cách thức phục vụ khách hàng. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, số hóa hoạt động, quản trị dữ liệu, tự động hóa và cải tiến sản phẩm có thể là những bước đi thiết thực để nâng năng suất và tạo khác biệt.
Văn hóa cũng là một phần của năng lực cạnh tranh. Theo PGS.TS Nguyễn Quốc Thịnh, doanh nghiệp cần xây dựng môi trường khuyến khích sáng tạo thay vì chỉ dừng ở những giá trị được tuyên bố. Uy tín, chất lượng, khả năng giữ cam kết và cách ứng xử với khách hàng đều là những “điểm chạm” tích lũy nên thương hiệu.
Ở góc độ người tiêu dùng, bà Đặng Thúy Hà, Giám đốc kinh doanh NielsenIQ Việt Nam cho rằng, người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sản phẩm có tính đổi mới và tạo ra giá trị thực. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp vẫn có xu hướng đáp ứng nhu cầu có sẵn rồi cạnh tranh về giá, thay vì chủ động tạo ra nhu cầu mới.
Nếu chỉ cạnh tranh bằng giá, dư địa gia tăng giá trị sẽ hạn chế. Ngược lại, đổi mới sản phẩm, tăng hàm lượng công nghệ và tạo trải nghiệm khác biệt có thể giúp doanh nghiệp hình thành phân khúc riêng và xây dựng thương hiệu bền vững hơn.
Cùng với năng lực nội tại của doanh nghiệp, môi trường chính sách cũng có vai trò quan trọng. Ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam cho biết, chi phí tuân thủ đang tăng lên khi nhiều quy định mới được triển khai. Theo ông Nguyễn Lâm Thanh, chính sách cần vừa bảo đảm mục tiêu quản lý, vừa tính tới khả năng thực thi và chi phí tuân thủ, qua đó duy trì không gian cho đổi mới.
Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng rõ khi GII 2025 xếp Việt Nam ở vị trí 44, trong khi mức chi cho R&D hiện khoảng 0,5% GDP và mục tiêu đến năm 2030 là 2% GDP. Tăng đầu tư cho R&D là cần thiết, nhưng cùng với đó phải nâng năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, tăng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI, thúc đẩy chuyển giao công nghệ thực chất.
Sở hữu trí tuệ cũng cần được nhìn nhận như một hạ tầng kinh tế. Sáng chế, thiết kế, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hay dữ liệu không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là những tài sản có khả năng tạo ra dòng tiền và nâng giá trị doanh nghiệp.
Nâng tầm thương hiệu vì thế không bắt đầu từ một logo mới hay một chiến dịch truyền thông lớn. Đó là quá trình xây dựng năng lực tạo giá trị, được củng cố bằng công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa doanh nghiệp và khả năng giữ cam kết với thị trường.
Nguồn: hanoimoi.vn