Gỡ ‘điểm nghẽn’ để nông sản Việt vượt rào cản kỹ thuật

Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấy là áp lực ngày càng lớn từ các hàng rào kỹ thuật. Trước đây, doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh về sản lượng, giá thành hay năng lực chế biến. Còn nay, “cuộc chơi” đã chuyển sang khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh và thích ứng với những quy định liên tục thay đổi của các thị trường nhập khẩu.

Đây cũng là nội dung được đoàn công tác Bộ Nông nghiệp và Môi trường trao đổi khi làm việc với Công ty Cổ phần Rau quả Tiền Giang mới đây.

Xuất khẩu nông sản không còn là cuộc đua sản lượng

Năm 2026 được dự báo sẽ tiếp tục là giai đoạn nhiều thách thức khi tình hình địa chính trị thế giới còn diễn biến phức tạp, biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét. Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu liên tục bổ sung những yêu cầu kỹ thuật mới đối với nông sản.

“Các doanh nghiệp cần tiếp tục duy trì và hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng đã xây dựng, bảo đảm chất lượng thực tế của sản phẩm đối với cả thị trường trong nước và xuất khẩu. Đồng thời phải đa dạng hóa thị trường để giảm phụ thuộc vào những thị trường truyền thống”, ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường nhấn mạnh.

Thực tế, tại Công ty Cổ phần Rau quả Tiền Giang cũng phản ánh khá rõ bức tranh chung của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay.

Theo ông Trần Hữu Lợi, Phó Tổng Giám đốc Công ty, mặc dù doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào dây chuyền chế biến, kho lạnh, quản lý chất lượng và đạt nhiều chứng nhận quốc tế, song áp lực lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực sản xuất.

“Các yêu cầu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, kháng sinh, bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc thường xuyên được cập nhật theo từng thị trường. Khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp không chỉ là đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn là tiếp cận đầy đủ, kịp thời và chính xác các quy định mới”, ông Lợi chia sẻ.

Theo ông Lợi, nhiều trường hợp doanh nghiệp không cố ý vi phạm nhưng do chưa cập nhật đầy đủ thông tin hoặc chưa được hướng dẫn cụ thể nên vẫn có nguy cơ không đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu.

Đối với doanh nghiệp chế biến rau quả, công tác kiểm soát chất lượng cũng không bắt đầu từ nhà máy mà phải được thực hiện ngay từ vùng nguyên liệu. Nếu doanh nghiệp không được cảnh báo sớm về các hoạt chất bị cấm, các chỉ tiêu kiểm soát mới hoặc những thay đổi trong quy định của thị trường nhập khẩu thì việc chủ động phòng ngừa rủi ro sẽ rất khó khăn.

Không chỉ dừng ở các yêu cầu về chất lượng, nhiều thị trường hiện còn đặc biệt quan tâm đến kiểm kê phát thải khí nhà kính, trách nhiệm môi trường và phát triển bền vững. Đây cũng là lý do Công ty Cổ phần Rau quả Tiền Giang đang từng bước triển khai kiểm kê phát thải, xây dựng cơ sở dữ liệu và nghiên cứu các giải pháp giảm phát thải trong hoạt động sản xuất.

Theo ông Lợi, các doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay rất cần việc cập nhật thông tin nhanh, chính xác từ các Bộ, ngành cùng các giải pháp hỗ trợ để doanh nghiệp có thể chủ động thích ứng trước khi rủi ro xảy ra. “Chính phủ đầu tư quy hoạch vùng trồng, tránh tình trạng mỗi nhà một vùng trồng khác nhau sẽ dễ gây nhiễm chéo”, ông Lợi đề xuất.

Gỡ từng “điểm nghẽn” cho doanh nghiệp

Từ những kiến nghị của doanh nghiệp, nhiều giải pháp đã được đoàn công tác Bộ Nông nghiệp và Môi trường trao đổi ngay tại buổi làm việc.

Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, việc tiếp cận thông tin SPS là khó khăn chung của rất nhiều doanh nghiệp. Hiện nay, Văn phòng SPS Việt Nam vẫn định kỳ cập nhật các quy định mới của các thị trường nhập khẩu, tuy nhiên thông tin vẫn phải qua nhiều khâu trung gian nên chưa đến được doanh nghiệp nhanh như mong muốn.

Để khắc phục tình trạng này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng cơ sở dữ liệu SPS quốc gia nhằm cập nhật trực tiếp các quy định của thị trường nhập khẩu đến doanh nghiệp. Trong thời gian chuyển tiếp, Văn phòng SPS Việt Nam sẽ tăng cường kết nối để doanh nghiệp được cập nhật thường xuyên các cảnh báo và quy định mới.

Một “điểm nghẽn” khác được doanh nghiệp nhiều lần đề cập là thiếu cơ chế cảnh báo sớm.

Theo ông Ngô Xuân Nam, Văn phòng SPS Việt Nam đang xây dựng bộ phận chuyên trách về phân tích và dự báo dữ liệu SPS quốc tế. Trên cơ sở đó, các nguy cơ về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chất cấm, kim loại nặng hoặc những chỉ tiêu mới mà các thị trường nhập khẩu tăng cường kiểm soát sẽ được cảnh báo sớm để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh ngay từ vùng nguyên liệu và quá trình sản xuất.

Đối với những khó khăn trong mở rộng thị trường, đặc biệt là kiến nghị liên quan đến sản phẩm trứng chim cút chế biến, đại diện Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết sẽ phối hợp với các cơ quan của Hàn Quốc để trao đổi về các yêu cầu kiểm dịch và thúc đẩy quá trình xem xét mở cửa thị trường đối với sản phẩm này.

Bên cạnh đó, việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn cũng được xác định là một giải pháp giúp nâng cao giá trị gia tăng và giảm áp lực môi trường. Theo các chuyên gia, nhiều loại phụ phẩm như bã dứa, bã chanh leo hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi nếu được đầu tư công nghệ chế biến phù hợp.

Đánh giá các kiến nghị của doanh nghiệp, ông Ngô Hồng Phong cho rằng đây đều là những vấn đề sát với thực tiễn và phù hợp với định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.

Theo ông Phong, Văn phòng SPS Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp với các cục chuyên ngành triển khai đồng bộ các giải pháp như hoàn thiện cơ sở dữ liệu SPS, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp đáp ứng các quy định kỹ thuật của thị trường nhập khẩu, đồng thời hỗ trợ tháo gỡ những rào cản phát sinh trong quá trình xuất khẩu.

Đặc biệt, theo ông Ngô Hồng Phong, để hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng tốt hơn với các rào cản kỹ thuật, điều quan trọng là các cơ quan quản lý phải thay đổi tư duy, chuyển từ vai trò quản lý sang đồng hành cùng doanh nghiệp.

“Hiện nay, theo chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các cơ quan quản lý nhà nước đang chuyển mạnh từ tư duy ‘quản lý’ sang tư duy ‘đồng hành và phục vụ doanh nghiệp’. Từ Trung ương đến địa phương, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể trong chuỗi sản xuất cần phối hợp chặt chẽ để cùng tháo gỡ khó khăn, chứ không còn là mối quan hệ giữa cơ quan quản lý và đối tượng bị quản lý như trước đây”, ông Phong nói.

Trong bối cảnh các hàng rào kỹ thuật ngày càng trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà cần sự đồng hành của cơ quan quản lý, các đơn vị chuyên ngành và toàn bộ chuỗi sản xuất.

Khi những “điểm nghẽn” về thông tin, cảnh báo, truy xuất và tiêu chuẩn kỹ thuật được tháo gỡ, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện để chuyển từ lợi thế về sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, tính minh bạch và phát triển bền vững trên thị trường quốc tế.