Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang nhận các ý kiến từ hiệp hội, doanh nghiệp. Hiệp hội Sữa Việt Nam (VDA) và CTCP Sữa Việt Nam (Vinamilk, HOSE: VNM) đã có văn bản gửi tới Bộ Y tế và các cơ quan của Quốc hội, cùng ủng hộ mục tiêu bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và đề xuất nguyên tắc về mức độ can thiệp của Nhà nước tương xứng với mức độ rủi ro.
Theo Vinamilk, phương thức quản lý cần dựa trên cơ sở khoa học, mức độ rủi ro, dữ liệu và lịch sử tuân thủ; nhất quán chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phù hợp với Nghị quyết số 184/2026/NQ-CP của Chính phủ và các Nghị quyết số 66-NQ/TW, 68-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Hồ sơ công bố tăng gấp nhiều lần
Theo VDA, hồ sơ công bố hiện hành gồm 2 loại tài liệu với sản phẩm tự công bố và 4 loại với sản phẩm đăng ký. Dự thảo nâng lên 14 loại, gấp 3.5-7 lần. Thời gian giải quyết tăng từ 0 và 7 ngày lên lần lượt 15 và 90 ngày.
Nhiều tài liệu mới, như báo cáo nghiên cứu phát triển sản phẩm hay kết quả nghiên cứu độ ổn định, vượt quá khả năng đáp ứng của thực phẩm thông thường. Hiệp hội lo ngại việc doanh nghiệp phải chờ cơ quan nhà nước tiếp nhận, cấp mã rồi mới được lưu hành sẽ tạo ra một hình thức tiền kiểm mới, khiến cơ quan quản lý vừa thẩm định hồ sơ đầu vào vừa phải hậu kiểm.
VDA và Vinamilk đề nghị giữ phương thức tự công bố đã vận hành ổn định theo Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm, lưu hành sản phẩm ngay sau khi công bố và cập nhật dữ liệu phục vụ hậu kiểm. Theo tài liệu VDA trình bày tại hội thảo góp ý, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên đã kết luận theo hướng ưu tiên hậu kiểm hiệu quả và duy trì tự công bố.
Đăng ký trước lưu hành chỉ nên dành cho sữa công thức cho trẻ dưới 36 tháng tuổi, thực phẩm dinh dưỡng y học và sản phẩm có công bố về sức khỏe. Sữa tiệt trùng, sữa bổ sung vi chất và thực phẩm bao gói sẵn thông thường tiếp tục tự công bố. Đổi lại, doanh nghiệp sẵn sàng bổ sung phiếu kiểm nghiệm chỉ tiêu chất lượng để chống hàng giả và giấy ủy quyền để quản lý theo chuỗi.
Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Điều 43 của dự thảo chia thực phẩm thành hai mức nguy cơ, trong khi Điều 46 thiết kế ba tầng thủ tục. Độ vênh này khiến nguồn lực quản lý khó tập trung vào nhóm ưu tiên. Vinamilk đề nghị dùng thuật ngữ “rủi ro” và phân thành ba mức cao, trung bình, thấp theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và hướng dẫn của FAO.
Điều khoản chuyển tiếp có tác động rộng nhất. Theo Điều 76, giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố chỉ được dùng tối đa 36 tháng, bản tự công bố tối đa 24 tháng; sau đó doanh nghiệp phải thực hiện lại thủ tục dù sản phẩm không thay đổi.
Dựa trên Báo cáo số 1895/BC-BYT, VDA ước tính 397,000-550,000 hồ sơ đang hiệu lực sẽ chịu ảnh hưởng. Doanh nghiệp có thể phải bỏ ra hơn 3.6 triệu giờ làm việc, tương đương khoảng 2.054 nhân sự toàn thời gian trong một năm. Cơ quan nhà nước cần khoảng 507,000 giờ xử lý, tương đương gần 288 cán bộ. Theo Vinamilk, khối lượng thủ tục trong giai đoạn này tăng bình quân 3.35 lần, dễ gây quá tải và đứt gãy sản xuất.
Để nguồn lực không bị kéo khỏi hậu kiểm, VDA đề xuất sản phẩm công bố sau ngày Luật có hiệu lực áp dụng yêu cầu mới; hồ sơ cũ giữ giá trị đến khi có thay đổi phải công bố lại, chỉ bổ sung phiếu kiểm nghiệm và giấy ủy quyền trong 24 tháng; sản phẩm đang lưu hành chỉ làm lại thủ tục khi hậu kiểm phát hiện vi phạm. Nhãn, bao bì đã in cũng cần lộ trình sử dụng hợp lý để tránh lãng phí.
Sữa nguyên liệu biến động theo mùa
Dự thảo yêu cầu đăng ký lại khi thay đổi thành phần, hàm lượng, công dụng, đối tượng hoặc cơ sở sản xuất, trong khi Nghị định 15/2018/NĐ-CP chỉ yêu cầu với ba thay đổi: thành phần cấu tạo, xuất xứ và tên sản phẩm. Theo VDA, số trường hợp phải đăng ký lại tăng tới 133%.
Thành phần sữa nguyên liệu thay đổi theo mùa vụ, nên nhà sản xuất thường xuyên điều chỉnh nhỏ tỷ lệ phối trộn để giữ ổn định chỉ tiêu đã công bố. Nếu mỗi lần điều chỉnh đều kéo theo hồ sơ mới và bao bì mới, dây chuyền sẽ bị gián đoạn. Vinamilk đề nghị Luật chỉ quy định nguyên tắc, giao Chính phủ hướng dẫn; thay đổi nhỏ không ảnh hưởng an toàn chỉ cần thông báo trên hệ thống.
Doanh nghiệp cũng kiến nghị bãi bỏ thời hạn 5 năm của giấy đăng ký bản công bố. Với dữ liệu số, cơ quan quản lý có thể đình chỉ, thu hồi bản công bố bất cứ lúc nào khi phát hiện rủi ro, không cần chờ chu kỳ gia hạn.
Bên cạnh đó, yêu cầu thực phẩm chế biến phải “giữ nguyên các thuộc tính vốn có” không khả thi với ngành sữa, vì thanh trùng, tiệt trùng UHT, cô đặc, sấy phun hay lên men đều chủ động làm biến đổi nguyên liệu. VDA đề xuất Luật tập trung kiểm soát mối nguy phát sinh vượt giới hạn an toàn.
Hiệp hội cũng đề nghị phân biệt sự hiện diện ở mức vết của chất ô nhiễm với kết luận thực phẩm không an toàn; kết luận vi phạm phải căn cứ giới hạn áp dụng hoặc đánh giá rủi ro. Giá trị giới hạn dư lượng (MRL) và chất ô nhiễm (ML) nên được cập nhật tại quy chuẩn kỹ thuật, hài hòa với Codex. Cách hiểu “chưa có giới hạn thì không được phát hiện” có thể gây ách tắc thông quan cho sữa bột nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế.
Với nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp đề xuất ba phương thức kiểm tra: giảm, thông thường và chặt, căn cứ rủi ro và lịch sử tuân thủ. Hàng từ cơ sở đạt GMP, HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc tương đương được kiểm tra giảm: chỉ kiểm tra hồ sơ, không lấy mẫu, không chờ kết quả từng lô. Nguyên liệu, phụ gia, bao bì nhập về để sản xuất nội bộ được đề nghị miễn kiểm tra nhà nước.
Hàng xuất khẩu sang Trung Quốc, Trung Đông và các thị trường khác nên tuân theo yêu cầu của nước nhập khẩu, thay cho việc đồng thời đáp ứng mọi chỉ tiêu trong nước. Với truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp muốn dùng mã lô nội bộ sẵn có theo nguyên tắc “một bước trước – một bước sau”, không xin mã nhà nước cho từng lô trên những dây chuyền sản xuất hàng triệu hộp sữa mỗi ngày.
Quảng cáo và thông tin khoa học
Vinamilk cho rằng lệnh cấm tuyệt đối việc sử dụng hình ảnh nhân viên y tế trong quảng cáo thực phẩm khó tách bạch với hoạt động phổ biến kiến thức của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng trên nền tảng số. Doanh nghiệp đề xuất chỉ cấm việc dùng uy tín ngành y để bảo chứng, xác nhận, cam kết hiệu quả sản phẩm hoặc gây hiểu nhầm sản phẩm có tác dụng điều trị bệnh. Với thực phẩm dinh dưỡng y học, VDA đề nghị kiểm soát chặt nội dung và kênh truyền thông để người bệnh vẫn tiếp cận được thông tin chính xác.
Trong các ý kiến được VCCI ghi nhận, đại diện cơ quan của Quốc hội lưu ý không thể chuyển toàn bộ sang hậu kiểm, bởi nhiều vấn đề tác động trực tiếp đến sức khỏe. Đề xuất của ngành sữa vẫn giữ tiền kiểm cho nhóm rủi ro cao và người tiêu dùng dễ bị tổn thương, đồng thời tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu với phần lớn sản phẩm còn lại.
Theo cách tiếp cận này, cơ sở tuân thủ tốt được giảm tần suất kiểm tra, cơ sở có lịch sử vi phạm bị kiểm tra dày hơn và xử lý nghiêm. Vinamilk cho biết sẵn sàng cung cấp dữ liệu thực tiễn phục vụ đánh giá tác động chính sách, để đạo luật mới vừa bảo vệ tốt người tiêu dùng vừa khả thi với sản xuất.
Tiến Vũ
Nguồn: vietstock.vn