Đề xuất thống nhất một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm

Sáng 24/10, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Dự thảo luật hướng đến quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng, đẩy mạnh hậu kiểm, số hóa dữ liệu và xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Quản lý an toàn thực phẩm từ gốc

Tại phiên họp toàn thể ở hội trường Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày tờ trình tóm tắt về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Theo Bộ trưởng, sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm đã đạt được một số kết quả nhất định. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ những bất cập, từ mô hình quản lý nhà nước còn phân tán giữa nhiều bộ, ngành đến phương thức quản lý chưa phù hợp với thực tế và thông lệ quốc tế.

Bên cạnh đó, dữ liệu an toàn thực phẩm còn phân mảnh, chưa được hệ thống hóa từ trung ương đến địa phương. Hoạt động kinh doanh thực phẩm trên nền tảng thương mại điện tử cũng đặt ra những yêu cầu quản lý mới, trong khi còn khoảng trống pháp lý cần được khắc phục.

Trong quá trình xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo đã thực hiện các quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời tổ chức lấy ý kiến các hiệp hội ngành hàng và tổ chức quốc tế theo quy định của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) gồm 9 chương, 74 điều, với định hướng đáng chú ý là chuyển từ quản lý tương đối đồng đều sang kiểm soát dựa trên nguy cơ, xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.

Theo đó, việc kiểm soát không chỉ dừng ở khâu sản xuất, chế biến hay khi sản phẩm đã lưu thông trên thị trường, mà được triển khai ngay từ đầu vào như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác và giết mổ.

Dự thảo quy định mức giới hạn quản lý đối với tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các tác nhân gây ô nhiễm trong thực phẩm ngay từ khâu sản xuất ban đầu. Đồng thời, tăng cường giám sát, hậu kiểm trong quá trình lưu thông, phát huy vai trò của cơ quan quản lý nhà nước và cơ sở kiểm nghiệm trong việc kiểm tra, chủ động lấy mẫu thực phẩm trên thị trường.

Một điểm mới khác là chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động phòng ngừa rủi ro. Dự thảo đề xuất xây dựng hệ thống đánh giá, quản lý và truyền thông nguy cơ nhằm phát hiện, ngăn chặn sớm các sự cố. Khi xảy ra sự cố, việc truy xuất nguồn gốc, thu hồi và tiêu hủy thực phẩm không an toàn được thực hiện nhanh chóng, hiệu quả thông qua bộ công cụ đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế.

Quy định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm

Cùng với thay đổi phương thức quản lý, dự thảo luật hướng đến cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Các quy định về hậu kiểm được thiết kế cụ thể hơn, từ đối tượng, nguyên tắc, biện pháp thực hiện đến trách nhiệm của các đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra trên thị trường.

Dự thảo cũng khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội, hiệp hội ngành hàng, cộng đồng và người dân tham gia giám sát an toàn thực phẩm.

Trong bối cảnh hoạt động kinh doanh thực phẩm ngày càng đa dạng, dự thảo bổ sung các quy định quản lý thực phẩm trên sàn thương mại điện tử, điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với cơ sở giao đồ ăn trực tuyến, thức ăn đường phố và các cơ sở cung cấp suất ăn tập thể.

Theo đó, các cơ sở phải cập nhật kiến thức, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và bảo đảm điều kiện kinh doanh theo quy định. Chính quyền địa phương được tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát, đặc biệt đối với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ.

Đối với hoạt động kinh doanh trên sàn thương mại điện tử, dự thảo quy định trách nhiệm của người bán, cơ sở giao đồ ăn trực tuyến và đơn vị quản lý nền tảng. Các chủ thể này phải thực hiện trách nhiệm liên quan đến giám sát hoạt động kinh doanh, truy xuất nguồn gốc và xử lý khi xảy ra ngộ độc thực phẩm hoặc phát sinh nguy cơ mất an toàn.

Một nội dung quan trọng khác là xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu về an toàn thực phẩm, phục vụ quản lý xuyên suốt vòng đời sản phẩm.

Hệ thống dự kiến bao gồm thông tin về sản phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước, lịch sử và kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát, cùng dữ liệu về các vụ ngộ độc thực phẩm. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu thống nhất từ trung ương đến địa phương được thực hiện thông qua cơ sở dữ liệu quốc gia.

Về tổ chức quản lý, dự thảo xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. UBND các cấp tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý tại địa phương theo hướng thống nhất một đầu mối ở mỗi cấp.

Các bộ tiếp tục phối hợp thực hiện quy định pháp luật chuyên ngành và nhiệm vụ do Chính phủ phân công, bao gồm quản lý khâu sản xuất ban đầu, chống thực phẩm giả và gian lận thương mại, quản lý kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, phòng ngừa và xử lý vi phạm, cũng như kiểm tra thực phẩm xuất nhập khẩu.

Dự thảo đồng thời đặt ra các nguyên tắc phân tích nguy cơ, trách nhiệm thi hành và lộ trình thực hiện, làm cơ sở phân loại thực phẩm nguy cơ cao, nguy cơ thấp để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp.

Cần bảo đảm tính khả thi, tránh phát sinh thêm chi phí

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật An toàn thực phẩm. Hồ sơ dự án luật đã được chuẩn bị đầy đủ, công phu và đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét.

Ủy ban ghi nhận dự thảo đã đề xuất nhiều chính sách mới theo hướng hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế, nhất là quản lý theo chuỗi và dựa trên mức độ rủi ro. Theo định hướng này, tiền kiểm được tập trung vào sản phẩm có nguy cơ cao, trong khi sản phẩm ít nguy cơ được tăng cường hậu kiểm; tần suất thanh tra căn cứ vào đặc điểm sản phẩm, mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát năm nhóm vấn đề lớn trước khi hoàn thiện dự thảo.

Trước hết là tính khả thi. Dự thảo đề xuất nhiều cơ chế quản lý mới nhưng chưa đánh giá đầy đủ các điều kiện thực thi, nhất là nhân lực tại địa phương, năng lực thử nghiệm, hậu kiểm và trang thiết bị. Nếu yêu cầu quản lý được siết chặt trong khi nguồn lực chưa đáp ứng, quá trình triển khai có thể phát sinh ách tắc.

Vấn đề thứ hai là bảo đảm hài hòa giữa quản lý và kiến tạo phát triển. Ủy ban đề nghị rà soát quy định về hai lớp tiền kiểm đối với hàng nhập khẩu tại Điều 39 và yêu cầu gia hạn giấy đăng ký bản công bố sản phẩm sau 5 năm tại Điều 47.

Theo cơ quan thẩm tra, nếu áp dụng đồng loạt mà không căn cứ vào mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ, các quy định này có thể làm tăng số lượng hồ sơ, chi phí của doanh nghiệp và áp lực xử lý đối với cơ quan quản lý.

Thứ ba, về ủy quyền lập pháp, Ủy ban đề nghị luật hóa tối đa những nội dung đã rõ, đã ổn định. Với các nội dung giao cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn, cần xác định cụ thể nguyên tắc, phạm vi và giới hạn, tránh tình trạng hướng dẫn vượt luật hoặc phát sinh nguy cơ trục lợi chính sách.

Thứ tư là bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa phân loại ba mức độ rủi ro gồm cao, trung bình và thấp, trong khi dự thảo Luật An toàn thực phẩm phân chia hai mức độ nguy cơ cao và thấp. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị thống nhất khái niệm, tiêu chí và mức độ phân loại, đồng thời rà soát sự phù hợp với Luật Quảng cáo đang được trình Quốc hội.

Ủy ban cũng lưu ý sự khác biệt trong cách xác định khái niệm thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và hình thức tự công bố sản phẩm.

Vấn đề thứ năm liên quan đến mô hình một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Dù dự thảo đã xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối, nhiều bộ vẫn được giao thực hiện nhiệm vụ quản lý. Do đó, cần tiếp tục rà soát để bảo đảm nguyên tắc một đầu mối phải đi đôi với trách nhiệm đến cùng; phân cấp phải gắn với thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm giải trình.

Ngoài năm nhóm vấn đề trên, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng nêu ý kiến thẩm tra đối với một số nội dung cụ thể, gồm quyền và nghĩa vụ bảo vệ người tiêu dùng, các hành vi bị nghiêm cấm, quy định bắt buộc bổ sung vi chất dinh dưỡng đối với một số thực phẩm, nhóm thực phẩm và chế tài xử lý vi phạm.

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm hướng đến hoàn thiện phương thức quản lý theo chuỗi, tăng cường phòng ngừa rủi ro và nâng cao hiệu quả giám sát thị trường. Tuy nhiên, theo các nội dung được nêu tại phiên họp, quá trình hoàn thiện dự thảo cần đồng thời giải quyết yêu cầu về tính khả thi, tính thống nhất của pháp luật và sự cân đối giữa hiệu quả quản lý với chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.